Program / Rok 1 / Semestr 1
Pierwsze sceny filmowe
28 grudnia 1895 roku w „Grand Café” w Paryżu odbył się pierwszy publiczny pokaz kinematografu braci Lumière. Datę tę uważa się za czas narodzin filmu.

Łódź wypływająca z portu (1895)
Barque sortant du port, Francja, 1 min
reżyseria: Auguste i Louis Lumière
Oblany ogrodnik (1895)
L'Arroseur Arrosé / Le Jardinier et le petit espiègle, Francja, 1 min
reżyseria: Auguste i Louis Lumière
obsada: François Clerc, Benoit Duval
Partia kart (1895)
Partie d’écarté, Francja, 1 min
reżyseria: Auguste i Louis Lumière
obsada: Antoine Féraud, Antoine Lumière, Félicien Trewe
Pasażerowie opuszczają statek (1895)
Neuville-sur-Saône: Débarquement du congrès des photographes à Lyon, Francja, 1 min
reżyseria: Auguste i Louis Lumière
Przyjazd pociągu na stację w La Ciotat (1895)
L'arrivée d'un train à La Ciotat, Francja, 1 min
reżyseria: Auguste i Louis Lumière
Wyjście robotników z fabryki (1895)
La sortie de l'usine Lumière à Lyon, Francja, 1 min
reżyseria: Auguste i Louis Lumière


Auguste  i Louis Lumière

28 grudnia 1895 roku w „Grand Café” w Paryżu odbył się pierwszy publiczny pokaz kinematografu braci Lumière. Datę tę uważa się za czas narodzin filmu. Lumière’ów fascynowała „żywa fotografia”, czyli sam fakt rejestracji ruchu na taśmie filmowej. Hołdowali dewizie „życia na gorąco” i w swych krótkich, niespełna minutowych filmikach, utrwalali fragmenty otaczającej ich rzeczywistości, tworząc prototypy kina dokumentalnego. Jednocześnie realizowali inscenizowane scenki komiczne, będące zalążkami przyszłego filmu fabularnego. Lumière’owie traktowali swój wynalazek głównie jako osiągnięcie natury technicznej. Dopiero duże zainteresowanie publiczności seansami kinematograficznymi uświadomiło im skalę społecznej fascynacji, siłę oddziaływania nowego zjawiska. W konsekwencji Lumière’owie zatrudnili szereg operatorów, którzy pokazywali ich filmy i realizowali nowe w różnych miastach wielu krajów. W sumie w firmie Lumière’ów powstało około 1200 filmów.

Prezentowany zestaw zawiera pozycje reprezentatywne dla twórczości braci Lumière. Wspomnijmy najciekawsze z nich: „Wyjście robotników z fabryki Lumière’a w Lyonie” – pierwszy film, zrealizowany jeszcze wiosną 1895 r. przed własną wytwórnią błon i papierów fotograficznych; „Przyjazd pociągu na stację w La Ciotat” – film najgłośniejszy, który robił wielkie wrażenie dynamiką wjeżdżającego pojazdu i tłumu idącego wprost na kamerę; „Oblany ogrodnik” – pierwszy prosty prawzór komedii filmowej; „Partia kart” – scenka familijna z udziałem Antoine’a, ojca braci Lumière, teścia Louisa i ich lokaja; „Pasażerowie opuszczają statek” – próba reportażu, ukazująca między innymi uczestników kongresu fotografików.


Strażacy w Lyonie (1896)
Pompiers à Lyon, Francja, 1 min
reżyseria: Auguste i Louis Lumière
Zburzenie muru (1896)
Démolition d'un mur, Francja, 2 min
reżyseria: Auguste i Louis Lumière
Po balu (1897)
Après le bal, Francja , 6 min
reżyseria: Georges Méliès
obsada: Jane Brady, Jeanne D' Alcy


Georges Méliès 

Mélièsa zwano „czarodziejem ekranu”. Fascynowały go sztuki magiczne i przez wiele lat prowadził teatr iluzji. W filmie głównie widział możliwość tworzenia atrakcyjnych widowisk, otwartych na świat wyobraźni, pełnych niezwykłych efektów i atrakcji. Stał się wynalazcą setek trików filmowych opartych na wypraktykowanej w teatrze mechanice, zastosowaniu makiet i na właściwościach fotografii (znikanie postaci, podwójna ekspozycja, maskowanie tła). Był w kinie pionierem fantastyki: baśniowej, science-fiction, przygodowej i opartej na grozie. Uważany jest nawet za ojca kina fabularnego, gdyż rozwinął ten rodzaj sztuki filmowej i jego narrację; od krótkich scenek z trikami po kilkunastominutowe pełne widowiskowości historie – zwane feeriami – składające się z wielu scen.

Méliès był artystą rzemieślnikiem. Przy realizacji swych filmów spełniał wiele ról – wybierał tematy, pisał scenariusze, projektował scenografię i kostiumy, obmyślał triki, reżyserował i występował w głównych rolach. W jego kinie dominowała atmosfera niezwykłości i baśniowości w połączeniu z ironią i żartem rodem z bulwarowego teatrzyku. Zrealizował ponad 500 filmów.

Pokazywane filmy – „Podróż na Księżyc”, „Po balu” i „Fantastyczny wachlarz” – są charakterystyczne dla dorobku Mélièsa. Na szczególną uwagę zasługuje jego najgłośniejsza feeria „Podróż na Księżyc” (1902). Jej pełna wersja trwała 16 minut (w czasie, gdy realizowano głównie filmy kilkuminutowe) i składała się z 30 epizodów. W konstruowaniu pełnej przygód fantastycznej akcji skorzystał Méliès z motywów popularnych wówczas powieści – „Podróż na Księżyc” (tytuł oryginalny „Z Ziemi na Księżyc”) Julesa Verne’a i „Pierwsi ludzie na Księżycu” Herberta G. Wellsa. Film do dziś urzeka fantastycznością, jednocześnie baśniową i quasi-naukową, śmiałą i naiwną, paradą trików oraz skłonnością do ironii i żartu. To właśnie z tej pozycji pochodzi ujęcie rakiety tkwiącej w oku przedstawionego antropomorficznie Księżyca, będące symbolem meliesowskiego stylu. Sam Méliès, który zwykle występował w swych filmach w głównych rolach, tu pojawia się jako profesor-astronom oraz jako... Księżyc.


Podróż na Księżyc (1902)
Le voyage dans la lune, Francja, 13 min
reżyseria: Georges Méliès
obsada: François Lallement, Jules-Eugène Legris, Jeanne D’Alcy, Georges Méliès



Fantastyczny wachlarz (1905)
Le merveilleux éventail vivant, Francja, 3 min
reżyseria: Georges Méliès
Rewolucja w Rosji (1906)
La révolution en Russie , Francja, 4 min
reżyseria: Lucien Nonguet


„Rewolucja w Rosji"

Kinematograf w swej zwycięskiej podróży po świecie nie mógł ominąć Rosji. Podobnie jak w innych krajach najpierw były pokazy filmów braci Lumiére (pierwszy już w roku 1896), potem – w tym samym roku – pierwszy film zrealizowany w Moskwie: relacja z koronacji cara Mikołaja II na Kremlu, sfilmowana – jak się przypuszcza – przez Polaka, Bolesława Matuszewskiego, operatora i pierwszego teoretyka filmu (esej „Ożywiona fotografia – czym jest, czym być powinna”, Paryż 1898). Matuszewski miał zyskać tytuł nadwornego fotografa dworu carskiego, był twórcą m.in. filmu „Wizyta prezydenta Faure’a w Petersburgu” (1897), który spełnił istotną rolę polityczną. Pokazany publicznie w Paryżu zdemaskował intrygę byłego kanclerza Prus Otto Bismarcka, który twierdził, iż jakoby Faure, nie znając dyplomatycznej etykiety, nie zdjął kapelusza przed carską gwardią, obrażając w ten sposób rosyjski dwór. Film wykazał fałsz obcej propagandy i ukazał siłę argumentu wizualnego w poszukiwaniu prawdy oraz wagę filmowego zapisu jako świadectwa historii.

Rosja, gdzie rodzimy rynek filmowy rozwijał się z pewnymi oporami, zyskując dojrzałość dopiero pod koniec pierwszej dekady XX wieku, stała się tematem filmów powstających w innych krajach. „Rewolucja w Rosji” (1906) Luciena Nongueta to próba odtworzenia wydarzeń w Odessie w 1905 roku, wokół buntu marynarzy na pokładzie pancernika „Kniaź Potiomkin Taurydzki”. Do buntu doszło po przygotowaniu posiłku dla załogi z zepsutego mięsa, na jego czele stanął przywódca tajnego koła socjaldemokratów na pokładzie, Grigorij Wakuleńczuk. Dowódca okrętu i pięciu oficerów zostało zamordowanych, w starciu zginął także Wakuleńczuk. Kiedy wiadomość o buncie dotarła do ogarniętej strajkiem Odessy, w mieście wybuchło powstanie, krwawo stłumione przez resztę floty, pozostającą wierną rządowi carskiemu. Po 20 latach bunt na „Potiomkinie” zainspirował Siergieja Eisensteina do nakręcenia jednego z najważniejszych filmów w historii kina.

Zygmunt Machwitz

Lektury:

J. Toeplitz: Historia sztuki filmowej, tom I, Warszawa 1955, s. 9-64;
J. Płażewski: Historia filmu francuskiego, Warszawa 1989, s. 13-64;
A. Jackiewicz: Moja historia kina, Warszawa 1988, s. 8-39;
Kronika filmu, pod redakcją M. Michalika, A. Gwoździa i M. Hendrykowskiej, Warszawa 1995, s. 8-21;
Historia kina. Wybrane lata, pod redakcją A. Kołodyńskiego i K. J. Zarębskiego, Warszawa 1998,  s. 24-32;
„Film na Świecie” – Kartki z kalendarza profesora Toeplitza, r. 1996, nr 397-398, s. 46-53;
„Kwartalnik Filmowy” – Sto lat kina, 1995-1996, nr 12-13, s. 5-18;
„Kultura Filmowa”, r. 1970, nr 12 (148), s. 36-92.



W matni (1908)
L'assommoir, Francja, 35 min
reżyseria: Albert Capellani
obsada: Alexandre Arquillière, Jacques Gretillat, Jacques Varennes, Gabrielle Rejane


„W matni”

Lata 1897-1902 uważa się za „czas Mélièsa” w rozwoju kina. W ówczesnych iluzjonach jego filmy stanowiły istotną część seansów. Jednak z początkiem XX wieku bardzo dynamicznie zaczęła się rozwijać firma Charlesa Pathé, zwanego „Napoleonem kina”, która zbudowała podwaliny francuskiego przemysłu filmowego. W wytwórni „Pathé” nastąpił podział na różne zawody filmowe (reżyserzy, scenarzyści, scenografowie, zawodowi aktorzy), filmy produkowano szybko, systematycznie opanowując repertuary kin. „Pathé” zatrudniała na stałe kilku reżyserów realizujących filmy fabularne. Od 1907 r. rozpoczęła również, jako pierwsza w świecie, systematyczną emisję kroniki filmowej („Rozmaitości Pathé”).
Do najbardziej znaczących reżyserów związanych z „Pathé” należał Albert Capellani. Realizował filmy o długim metrażu, opierając się na głośnych tekstach literackich, głównie Victora Hugo („Nędznicy”) i Émile’a Zoli („Germinal”). W ten sposób dążył do podbicia masowej widowni i jednocześnie uszlachetnienia, wówczas na ogół trywialnych, widowisk filmowych. Były to adaptacje ilustracyjne, niezwykle upraszczające treści pierwowzorów literackich. I choć nawiązywały do doświadczeń naturalistycznego teatru, to uwypuklały głównie wątki melodramatyczne. Tym niemniej uważa się, że Capellani dokonał znacznego postępu w rozwoju kina. Udowodnił, że film na tyle już dojrzał, że stało się możliwym przenoszenie na ekran dzieł literackich.  „W matni"" (1908) – adaptacja powieści E. Zoli jest filmem typowym dla twórczości Capellaniego.

Rok 1 / Semestr 1
Rok 1
/  Semestr 2
Rok 2
/  Semestr 3
Rok 2
/  Semestr 4
Rok 3
/  Semestr 5
Rok 3
/  Semestr 6
Rok 4
/  Semestr 7
Rok 4
/  Semestr 8