Program / Rok 2 / Semestr 3
Realizm poetycki Marcela Carné
Mimo robotniczego tła realizmu w dzisiejszym rozumieniu jest tu niewiele, ale liczy się prawda emocji i nastrojów.

Ludzie za mgłą (1938)
Quai des Brumes, Francja, 90 min
reżyseria: Marcel Carné
obsada: Jean Gabin, Michele Morgan, Michel Simon
Najbardziej reprezentatywna pozycja francuskiego „realizmu poetyckiego”


„Ludzi za mgłą” często uznaje się za najbardziej reprezentatywną pozycję francuskiego „realizmu poetyckiego”. Prąd ten głównie był dziełem dwóch wybitnych postaci lat trzydziestych i czterdziestych - reżysera Marcela Carné i scenarzysty Jacquesa Préverta. Nawiązywali do tradycji romantycznych, kreowali kino skupione na niespełnionych i powikłanych ludzkich losach, przepojone fatalizmem i atmosferą bezbrzeżnego smutku. Realizm dotyczył w nim tylko zewnętrzności i był właściwie pozorny. Wprowadzano na ekrany zwykłych ludzi często proletariackiego pochodzenia i codzienne realia, ale w gruncie rzeczy chodziło wyłącznie o uniwersalne przeżycia i problemy. Poetyckość pełniła rolę dominującą. Postacie były nacechowane symboliką, a ich życiem rządziło zdążające do dramatycznych rozwiązań przeznaczenie. Otaczająca rzeczywistość, starannie wystylizowana, ściśle współgrała ze stanem wewnętrznym bohaterów. Niosło to spójną, zdominowaną tragizmem wizję człowieka i świata.

„Ludzie za mgłą” rozgrywają się w portowym Hawrze. Ale otulone oparami wiecznej mgły zbudowane w atelier miasto ma - jak pisano - charakter raczej księżycowy. Jest umowną przestrzenią emanującą klimaty zagubienia i beznadziei. Bohaterowie, doświadczeni przez życie nostalgiczni kochankowie, zostają wciągnięci w zaklęty krąg naznaczonych przez fatum postaci i zdarzeń. Historia miłosna szybko przekształca się w nieuchronną tragedię.

Jak w całym „realizmie poetyckim” film koncentruje się na sprawach odwiecznych, a realia społeczne pełnią jedynie funkcję sztafażu. Jednak czarne nastroje i głęboki pesymizm, choć rodem z romantyzmu, wyraziście korespondowały z atmosferą społeczną tuż przed wybuchem  wielkiej wojny. Po latach tak mówił o tym Carné: „Film będący wyrazem epoki musiał odbijać charakterystyczne dla niej cechy: niepokoju i zagubienia”.

W zakresie formy „Ludzie za mgłą” mają wszelkie cechy dzieła wybitnego. Struktura jest nad wyraz logiczna, a narracja utrzymana w spójnym rytmie. Jednolitość atmosfery podkreślają: konwencja gry aktorskiej, poetycki język, oświetlenie i stylizowane zdjęcia. Pisał profesor Toeplitz: „film kompozycyjnie bezbłędny, bez luk i pustych miejsc, klasyczny przykład reżyserskiej architektury”.

Marcel Carné (1906-1996) – reżyser francuski. Początkowo krytyk filmowy i filmowiec amator, w 1936 roku zadebiutował filmem „Jenny”, od którego zaczął owocną współpracę ze scenarzystą i poetą Jacquesem Prévertem (1900-1977). Do najważniejszych ich wspólnych dokonań należy trylogia z lat 1938-1939: „Ludzie za mgłą”, „Hotel du Nord” oraz „Brzask” – kluczowe dzieło tzw. francuskiego realizmu poetyckiego. Inne filmy to „Wieczorni goście” (1942), „Komedianci” (1945) oraz „Wrota nocy” (1946).

Zygmunt Machwitz


Lektury:

B. Michałek: Trzy portrety, s. 58-67;
G. Stachówna: Niedole miłowania, s. 107-115;
„Film na Świecie” - Kartki z kalendarza profesora Toeplitza, r. 1996, nr 397-398, s. 236-237;
J. Toeplitz: Historia sztuki filmowej, tom IV, s. 175-178 i 202-203;
A. Garbicz, J. Klinowski: Kino, wehikuł magiczny, tom I, s. 293-295.


Brzask (1939)
Le jour se lève, Francja, 89 min
reżyseria: Marcel Carné
obsada: Jean Gabin, Jacqueline Laurent, Arletty, Jules Berry
Szlachetna prostota na miarę arcydzieła


„Brzask” dzięki szlachetnej prostocie ma prawdziwe znamiona wielkości, bywa nawet określany mianem arcydzieła „realizmu poetyckiego”. Nawiązuje do konwencji szczególnie rygorystycznych, do tradycji antycznej tragedii. W konstrukcji dramaturgicznej zachowuje słynne trzy jedności - czasu, miejsca i akcji. Bohaterowie filmu są zdeterminowani przez zły los, stają wobec najwyższych wyzwań i nieuniknionego dramatu. Działają w atmosferze fatalistycznej, a zaistniałe wydarzenia są komentowane przez świadków, będących jakby współczesnym wcieleniem greckiego chóru.

Warstwa fabularna dzieła jest typowa dla twórców „Ludzi za mgłą”. Tym razem Prévert jednakże włączył się do pracy później; dopiero gotowemu scenariuszowi nadał ostateczny kształt i napisał poetyckie dialogi. Film pokazuje zgubną miłość poważnego i delikatnego mężczyzny (Jean Gabin) do kobiety pięknej i dojrzałej (Arletty), lecz obdarzonej cechami „femme fatale”, prowadzącej partnera ku katastrofie. W „Brzasku” znów pojawiają się motywy zagubienia, niespełnionych uczuć i tragizmu egzystencji utrzymane w intensywnym klimacie nostalgii i pesymizmu. Czarny romantyzm, tak charakterystyczny dla całego prądu, osiąga tu swoją pełnię.

Niemniej, wśród z reguły bardzo umownych i ponadczasowych filmów Marcela Carné, „Brzask” odznacza się pewnym rzeczywistym realizmem. Zderzenie bohatera z jego antagonistą (wyrazisty Jules Berry) tworzy konflikt dwu odrębnych mentalności - prawego i prostolinijnego proletariusza oraz pokrętnej i zdeprawowanej psychiki wyrosłej na mieszczańskiej glebie. Jest tu więc smak społecznej krytyki, trochę jakby powiew renoirowskiego ducha.

W świetny sposób gra w filmie świat materialny. I to nie tylko zbudowane w atelier stanowiące tło sugestywne przedmieście, ale przede wszystkim pokój bohatera oraz umieszczone w nim przedmioty i sprzęty. Nieomal bez wyjątku pełnią one funkcję symboliczną - współgrają ze stanem ducha, uruchamiają wspomnienia i określają sytuację.

Jeana Gabina oglądamy ponownie w wybitnej kreacji. Tym razem partnerką jest Arletty, znakomita aktorka, która swe najlepsze role zagrała właśnie w filmach Marcela Carné („Hotel du Nord”, „Wieczorni goście”, „Komedianci”).

Marcel Carné
– vide: opis filmu „Ludzie za mgłą”.

Zygmunt Machwitz


Lektury:
A. Helman: Film faktów i film fikcji, s. 56-61;
A. Garbicz, J. Klinowski: Kino, wehikuł magiczny, tom I, s. 309-311;
„Film na Świecie” - Kartki z kalendarza profesora Toeplitza, r. 1996, nr 397-398, s. 246-247;
B. Michałek: Trzy portrety, s. 58-67.





Rok 1
/  Semestr 1
Rok 1
/  Semestr 2
Rok 2 / Semestr 3
Rok 2
/  Semestr 4
Rok 3
/  Semestr 5
Rok 3
/  Semestr 6
Rok 4
/  Semestr 7
Rok 4
/  Semestr 8