Program / Rok 2 / Semestr 3
Film polski w okresie międzywojennym
Wbrew lansowanym w czasach PRL stereotypom, kino polskie okresu międzywojnia miało do zaoferowania coś więcej niż miałkie komedie dla niewybrednego widza.

Dybuk (1937)
Dybuk , Polska, 98 min
reżyseria: Michał Waszyński
obsada: Abram Morewski, Ajzyk Samberg, Mojżesz Lipman, Lili Liliana
Polskie filmy w języku jidysz były fenomenem na skalę światową, a „Dybuk" Waszyńskiego pozostaje uznanym na całym świecie arcydziełem.


„Dybuk” wyróżnia się oryginalnością na tle polskiego kina międzywojnia. Należy do grupy filmów zrealizowanych w języku jidysz i jest jej najlepszym dziełem. Społeczność żydowska w Polsce do wybuchu wojny liczyła około 3,5 miliona obywateli i prowadziła bogate życie kulturalne, czego wyrazem były również filmy w jidysz. Wyświetlano je dla środowisk żydowskich i w kinach ogólnie dostępnych w polskiej wersji językowej; dystrybuowano w wielu krajach europejskich i w Ameryce. Polska produkcja filmów jidysz ze swoim bogatym dorobkiem stanowi fenomen na skalę światową.

W kinie jidysz dominowały filmy obyczajowe i komedie. Jednak w dwóch przypadkach – „Ślubowania” i „Dybuka” - sięgnięto po tematykę związaną z żydowskim mistycyzmem i żydowskimi legendami. „Dybuka” zrealizowano w oparciu o dramat klasyka literatury jidysz Szymona An-skiego, który powstał po wyprawie etnograficznej do żydowskich miasteczek na Wołyniu i Podolu. Film opowiada historię opętania młodej dziewczyny, tęskniącej za zmarłym kochankiem, przez dybuka, czyli ducha wcielającego się w ukochaną osobę.

Adaptację An-skiego traktowano jako zamierzenie prestiżowe, a reżyser Michał Waszyński uważał ją za swą życiową szansę. W rezultacie powstał film niebanalny w sferze treści i atmosfery, utrzymany na dobrym poziomie artystycznym. Sugestywnie przedstawiono w nim wierzenia i obyczaje małomiasteczkowej żydowskiej społeczności. Szczególnie dobrze wypadły - efektownie prowadzone  i pięknie zrytmizowne - sceny tańców weselnych, w czasie których następuje akt opętania. Urzekająca jest scenografia (ryneczek, cmentarzyk, wnętrze synagogi) i zróżnicowane kostiumy. A zdjęcia Alberta Wywerki zgrabnie podkreślają kontrasty czerni i bieli.

W tekstach poświęconych filmowi chętnie doszukiwano się związków z polską tradycją literacką i plastyczną. Powoływano się na wpływy Mickiewicza i Wyspiańskiego, Grottgera i Podkowińskiego. Podkreślano zwłaszcza, że postać Cadyka przypomina Guślarza z „Dziadów”, a cmentarz - obrazy wspomnianych malarzy. Tak podsumowywał to profesor Toeplitz: „zapożyczenia z najlepszej polskiej romantycznej tradycji są interesujące i w efekcie na pewno uszlachetniające film”.

W „Dybuku” występuje cały zespół dobrych aktorów z żydowskich teatrów. Wśród nich wyróżnia się kreujący Cadyka wybitny artysta Abram Morewski, który postać tę grał wielokrotnie w teatrze.

Michał Waszyński (1904-1965) należał w dwudziestoleciu międzywojennym do najbardziej znanych polskich twórców (40 filmów!), m.in.: „Głos pustyni” (1932), „Antek policmajster” (1936), „Bohaterowie Sybiru” (1936), „Znachor” (1937), a przede wszystkim uważany za arcydzieło „Dybuk” (1937), zrealizowany w jidysz. W czasie wojny członek czołówki filmowej armii Andersa, w 1945 nakręcił „Wielką drogę” (1945), po wojnie producent filmowy, uczestniczył w realizacji takich filmów jak „Quo vadis” (1951), „Otello” (1952), „Cyd” (1961).

Zygmunt Machwitz

Lektury:
N. Gross: Film żydowski w Polsce, s. 92-97;
L. Armatys, W. Stradomski: Od „Niewolnicy zmysłów” do „Czarnych diamentów”, s. 191-193;
Historia filmu polskiego, pod redakcją  J. Toeplitza, tom II, s. 308-310;
„Film na Świecie”, r. 1984, nr 307-308, s. 49-60.



Dziewczęta z Nowolipek (1937)
Dziewczęta z Nowolipek, Polska, 100 min
reżyseria: Józef Lejtes
obsada: Elżbieta Barszczewska, Jadwiga Andrzejewska, Tamara Wiszniewska
Ekranizacja powieści Poli Gojawiczyńskiej a zarazem jeden z najciekawszych filmów polskich sprzed 1939 roku


„Dziewczęta z Nowolipek” to film wyraźnie wyróżniający się wśród dokonań naszej kinematografii międzywojennej, przez część krytyków uważany nawet za jej najlepsze dzieło. Powstał w wyniku zaistniałej w połowie lat trzydziestych tendencji - charakterystycznej również dla innych krajów europejskich (vide: filmy francuskie) - zmierzającej do realizmu, skupienia się na życiu zwykłych ludzi i problematyce społeczno-obyczajowej. Oparty został na powieści Poli Gojawiczyńskiej, reprezentującej podobną dążność w literaturze, nawiązującej do jej wspomnień z dzieciństwa i młodości.

Film ukazuje losy kilku dorastających dziewcząt z jednej kamienicy położonej w niezamożnej dzielnicy Warszawy. Koncentruje się na konfrontacji młodzieńczych nadziei, marzeń i uczuć z twardą rzeczywistością. Przynosi refleksje o trudnych ludzkich doświadczeniach, dramat straconych złudzeń i uczuciowych porażek. Wielowątkowe „Dziewczęta z Nowolipek” opierają się na trafnie zarysowanych charakterach bohaterek. Zróżnicowana warstwa psychologiczna osadzona  jest w bogatym kontekście obyczajowym, pełnym drobnych realiów. W sumie daje to szeroki i wnikliwy obraz życia środowiska drobnomieszczańskiego i proletariackiego.

Film zgrabnie łączy warstwę realistyczną, nieomal kronikalną, z uniwersalnym uogólnieniem i poetycką metaforą. Podwórko-studnia jest miejscem spotkań spajającym poszczególne wątki, ale też symbolem zamkniętego, ograniczonego świata bohaterek. Podobnie brama kamienicy, okna, drzwi - otwierane i zamykane - pełnią zarówno funkcję dramaturgiczną, jak i przynoszą przejrzyste przenośnie rodzących się i ginących nadziei i oczekiwań.

„Obraz Lejtesa zdecydowanie wysunął reżysera na czoło polskich realizatorów lat trzydziestych” - pisał profesor J. Toeplitz. Józef Lejtes był reżyserem realistą, skłaniającym się ku psychologizmowi, dbałym o wyrazistość realiów i obserwację obyczajową. Posiadał umiejętność dobrej kompozycji, poczucie rytmu i smak plastyczny. Zrealizował wiele filmów wysoko notowanych w historii polskiej kinematografii. W tym adaptacje tekstów Z. Nałkowskiej „Granica” i S. Żeromskiego „Róża” oraz prestiżowe dramaty historyczne „Młody las” i „Barbara Radziwiłłówna”.

W zespole młodych wykonawczyń wyróżniają się dwie wybitne aktorki - Jadwiga Andrzejewska (Franka) i Elżbieta Barszczewska (Bronka). W wyrazistych rolach drugoplanowych wystąpili dziś już legendarni artyści starszego pokolenia: Mieczysława Ćwiklińska (Raczyńska), Kazimierz Junosza-Stępowski (Mossakowski) i Stanisława Wysocka (Mossakowska).  Ponownej adaptacji powieści „Dziewczęta z Nowolipek” dokonała Barbara Sass w 1985 r.

Józef Lejtes
(1901-1983) – reżyser polski. Zadebiutował dramatem historycznym „Huragan” (1928), by wkrótce zyskać status jednego z najciekawszych twórców polskiego kina, mającego w dorobku takie filmy jak „Młody las” (1934) czy superprodukcja „Barbara Radziwiłłówna” (1936), a przede wszystkim „Dziewczęta z Nowolipek” (1937) i „Granica” (1938). Po wojnie twórca seriali telewizyjnych w Hollywood.

Zygmunt Machwitz

Lektury:
L. Armatys, W. Stradomski: Od „Niewolnicy zmysłów” do „Czarnych diamentów”, s. 203-207;
Historia filmu polskiego, pod redakcją  J. Toeplitza, tom II, s. 283-288;
„Film na Świecie” - J. Cybusz: Józef Lejtes, r. 1983, nr 293-294, (monografia reżysera).

Rok 1
/  Semestr 1
Rok 1
/  Semestr 2
Rok 2 / Semestr 3
Rok 2
/  Semestr 4
Rok 3
/  Semestr 5
Rok 3
/  Semestr 6
Rok 4
/  Semestr 7
Rok 4
/  Semestr 8