Program / Rok 4 / Semestr 8
Nowa narracja: Peter Greenaway i Jim Jarmush
Traktat o sztuce, który okazuje się kryminałem, i western, który zamienia się w traktat filozoficzny: jak na nowo opowiadać znane historie?

Kontrakt rysownika (1982)
The Draughtsman's Contract, Wielka Brytania, 108 min
reżyseria: Peter Greenaway
obsada: Anthony Higgins, Janet Suzman, Anne-Louise Lambert
Malarz Peter Greenaway szuka nowych środków wyrazu.


Peter Greenaway odebrał staranną edukację plastyczną i z sukcesem wystawiał obrazy w najbardziej prestiżowych galeriach kraju. Kiedy obejrzał „Siódmą pieczęć” Ingmara Bergmana, postanowił zostać filmowcem. Zaczął od montażu, w 1965 roku podjął pracę w rządowym Centrum Informacji, wkrótce zaczął realizować własne filmy krótkie, mocno oznaczone własnym stylem. Ich zwieńczeniem była „Kronika wypadków” – ponad trzygodzinna galeria blisko stu postaci, dosadnie scharakteryzowanych przez autora. Filmem, który zachwycił, stając się punktem wyjścia fabularnego dorobku Greenawaya okazał się „Kontrakt rysownika” – w równym stopniu film o sztuce i pozycji artysty co kryminał z pikantnym tłem obyczajowym.

Anglia czasu Reformacji. Kiedy relacje między panem Herbertem i jego żoną stały się zbyt napięte, właściciel wspaniałej rezydencji postanowił wyjechać na dwa tygodnie. W tym czasie pani Herbert postanowiła dać dowód swego przywiązania do męża, zamawiając u Neville’a, kapryśnego młodego artysty, cykl dwunastu rysunków. W kontrakcie rysownika znalazły się zaskakujące zapisy – na przykład taki, że na czas pracy malarza życie w posiadłości musi zamrzeć, jak też i to, że pani Herbert wypłaci wynagrodzenie w naturze, zaspokajając erotyczne potrzeby artysty. Oczekiwania Neville’a są tak duże, że pani Herbert nie potrafi im sprostać, toteż obowiązki płatniczki przejmuje jej zamężna córka, pani Tallmann.

Już pierwsze szkice Neville’a ujawniają ciążącą nad posiadłością tajemnicę – na każdym rysunku znajduje się jakiś szczegół związany z osobą pana Herberta, którego ciało zostaje nieoczekiwanie znalezione w fosie. Ukończywszy pracę, artysta pospiesznie opuszcza pałac, zostawiwszy panią Tallman, przez lata starającą się o dziecko, brzemienną. Wkrótce Neville’a odwiedza zarządca majątku Herbertów, niejaki Noyes, z ponownym zaproszeniem do rezydencji. Czeka tam na niego kilku zamaskowanych mężczyzn, nie tylko gotowych oskarżyć go o zamordowanie pana Herberta, ale i wykonać na nim wyrok.

Nakręcony na taśmie 16mm - a następnie przekopiowany na 35mm - film stanowi doskonałe połączenie intrygi kryminalnej, wpisanej w scenerię końca XVII wieku, z powiastką filozoficzną o uniwersalnym znaczeniu. Jak wyznał reżyser w jednym z wywiadów: „W siedemnastowieczną scenerię wbudowałem historię, która ujawnia wiele z moich stałych zainteresowań tematycznych i stylistycznych: nadawanie rygorystycznej struktury głównej idei, fascynacja wspaniałością i różnorodnością angielskiego pejzażu, ironia w prezentowaniu fabuły, wydarzeń, postaci, okoliczności”. Ale to, co jest w tym filmie najciekawsze, dotyczy pozycji artysty – zarówno w czasach Restauracji, jak i współcześnie. Greenaway nigdy nie ukrywał, że Neville jest kimś w rodzaju jego alter ego – nie tylko zaprezentowane na ekranie prace są autorstwa reżysera, także jego postawa na planie stanowiła odbicie zachowania rysownika.

Zarówno w szkicach Neville'a, jak kadrach Greenaway'a nic nie jest dziełem przypadku – wszystko zostało perfekcyjnie zaplanowane, rozłożone z ukrytym zamysłem. Rysownik jest autoironicznym portretem reżysera, porównującego się do wyprutego z talentu i emocji rzemieślnika, a nie artysty. „Kontrakt rysownika” jest zapisem przewrotnej gry – zarówno filmowych postaci, jak i reżysera, który wciąga swoich widzów coraz głębiej w świat okrucieństwa i perwersji, gdzie wszystkie reguły zapisane są w kontrakcie.

To zamiłowanie do gry przy równoczesnym dążeniu do syntezy różnych sztuk i stylów stało się znakiem rozpoznawczym kina Greenawaya, któremu wkrótce przestała wystarczać kultura zachodnia, więc przeniósł się – wraz z „Pillow Book” – do Azji, zaś szybko okazało się, że i film jako medium przestał być wystarczający. W swym poszukiwaniu środków wyrazu Peter Greenaway przekracza kolejne granice – pozostając nadal malarzem i reżyserem filmowym, skierował się w stronę nowych mediów, stając się artystą multimedialnym, wskazującym coraz to nowe obszary rozwoju artystycznego eksperymentu i sztuki współczesnej.

Peter Greenaway (1942) – angielski reżyser i scenarzysta, a także malarz, artysta multimedialny i propagator sztuki. Z wykształcenia malarz, zwrócił się w stronę kina, zaczynając jako montażysta i twórca eksperymentalnych krótkich metraży. W 1982 zadebiutował w głównym nurcie kina, kręcąc „Kontrakt rysownika”. Kolejne tytuły – jak „Brzuch architekta” (1987), „Wyliczanka” (1987), „Księgi Prospera” (1991), „Pillow Book” (1996), „Nocna straż” (2007) – uchodzą za wzorcowe przykłady kina postmodernistycznego, otwartego na nowe media.

Konrad J. Zarębski

Truposz (1995)
Dead Man, USA, 121 min
reżyseria: Jim Jarmusch
obsada: Johnny Depp, Gary Farmer, Crispin Glover
Jim Jarmusch proponuje western psychodeliczny - intelektualną grę na granicy surrealizmu.


Western, najbardziej amerykański gatunek filmowy, czekał na swego Oscara za film roku aż do 1991, kiedy najbardziej prestiżową nagrodą w branży wyróżniono „Tańczącego z wilkami” Kevina Costnera. Była to jednak gatunkowa hybryda., „western ekologiczny”, powstająca na pozostałościach kina, które nieuchronnie przechodziło do historii. Gdy dwa lata później wyróżniano Oscarem „Bez przebaczenia” Clinta Eastwooda, śmierć westernu jako gatunku głównego nurtu Hollywood była już przesądzona. Nagroda Akademii honorowała nie tyle klasyczny western, ile film, którego reguły wywodziły się ze spaghetti-westernów Sergia Leone. Także z tradycji spaghetti wywodzą się westerny współczesne, autorstwa braci Coen czy Quentina Tarantino.

Realizując „Truposza” Jim Jarmusch - czołowy twórca nowojorskiego kina niezależnego, autor prześmiewczych komedii budowanych na wzorcach klasycznego kina - przyznawał, że westernu nie ceni. Swój film nazywał „westernem psychodelicznym’, co zachęciło krytyka Jonathana Rosenbauma do ukucia terminu acid [kwaśny] western i znalezienia jego źródeł w kinie Sama Peckinpaha, Monte Hellmana czy Alexa Coxa. Zdaniem Rosenbauma wyróżnikiem nurtu miała być ucieczka od realiów Dzikiego Zachodu, zastąpienie ich wizją oniryczną lub wręcz surrealistyczną. Idąc dalej – konwencja westernu stawała się punktem wyjścia do poszukiwań prawdy o człowieku w relacjach z naturą, kulturą Indian i innymi obcymi kulturami, wyzwaniem westernowego pogranicza czy wreszcie z samym sobą.

„Truposz” zaczyna się jak klasyczny western, by szybko porzucić konwencję, opartą na prostocie i jasnym podziale na dobro i zło. William Blake pogranicznego miasteczka Machine, gdzie obiecano mu posadę księgowego w fabryce Johna Dickinsona. Po przybyciu na miejsce okazuje się, że obiecane stanowisko jest już zajęte. Upokorzony przez właściciela, szuka pocieszenia w ramionach przypadkowo spotkanej Thel, która zabiera go do swego domu. Tam zastaje ich były narzeczony dziewczyny: w wyniku strzelaniny ginie Thel i napastnik, zaś Blake zostaje ciężko ranny. Zabity okazuje się synem Dickinsona, który wysyła tropem zbiega trzech łowców nagród. Jednak pierwszy odnajduje umierającego Blake’a Indianin, każący nazywać siebie Nikim. Nikt jest przekonany, że spotkał wielkiego angielskiego poetę Williama Blake’a. Postanawia utrzymać go na granicy życia i śmierci do chwili, kiedy doprowadzi go do należnego mu miejsca w świecie ducha. Tak zaczyna się niezwykła, duchowa, podróż Blake’a – rodzaj wtajemniczenia w śmierć, zyskiwania wyższego poziomu świadomości, stawania się częścią natury.

Polemizując z westernową konwencją, choćby z utrwalonym przez gatunek obrazem Indian jako barbarzyńców głuchych na kulturę białego człowieka, Jarmusch wprowadza wątek poetycki, podsuwając jako klucz interpretacyjny postać i poezję Williama Blake’a – jednego z osiemnastowiecznych „poetów przeklętych”, twórcy wieloznacznego i zarazem niezwykle inspirującego. W filmie Jarmuscha poezja Blake’a jest przede wszystkim źródłem mistycyzmu, jaki wpisuje się w indiańską wizję świata, punktem, gdzie natura splata się z kulturą.

Podróż filmowego Blake’a odbywa się w samotności, jakkolwiek ogromną rolę odgrywają w niej napotykane przez wędrowca postaci. Część z nich wpisana jest w konwencję westernu (jak stary Dickinson grany Robert Mitchum, to jego ostatnia  rola), inne przenikają z popkultury – jak muzyk Iggy Pop, grający jednego z łowców nagród. „Truposz” to western przede wszystkim postmodernistyczny – niemal każdy z dobrze znanych wątków, łącznie z wielkimi rytuałami (jak narodziny czy śmierć) przeniesionymi z kina Johna Forda, jawi się tu w nowym znaczeniu.

Mimo starannej realizacji (większość budżetu poszła na stworzenie westernowej obsady), wysmakowanych czarno-białych zdjęć i doborowej obsady, pokazywany w kinach „Truposz”  nie odniósł kasowego sukcesu. Także zdania krytyków były podzielone – dla jednych, jako Robert Ebert, było to dzieło niezrozumiałe, inni – podobnie jak środowisko związane z amerykańskim kinem niezależnym - odkryli w „Truposzu” prawdziwe arcydzieło, wpisujące się w rozważania o kondycji człowieka i kultury u schyłku XX wieku, ujmujące zarówno swym stylem plastycznym, jak i muzyką Neila Younga, improwizowaną na gitarze w trakcie seansu. Dla fanów Jima Jarmuscha pozostaje pozycją kultową, zaś sam reżyser nie zaniechał związków obcych kultur z kulturą Zachodu, realizując film łączący wątki neo-noir z japońskim Kodeksem Bushido, „Ghost Dog: Droga samuraja”.

Jim Jarmusch (1953) – amerykański reżyser, scenarzysta, producent, aktor i kompozytor filmowy, czołowy twórca amerykańskiego kina niezależnego. Absolwent wydziału filmowego Uniwersytetu Nowojorskiego, w 1980 zadebiutował filmem „Nieustające wakacje”, film „Inaczej niż w raju” (1984) przyniósł mu Złotą Kamerę festiwalu w Cannes. Inne tytuły: „Poza prawem” (1986), „Truposz” (1995), „Ghost Dog: Droga samuraja” (1999), „Broken Flowers” (2005).

Konrad J. Zarębski



Rok 1
/  Semestr 1
Rok 1
/  Semestr 2
Rok 2
/  Semestr 3
Rok 2
/  Semestr 4
Rok 3
/  Semestr 5
Rok 3
/  Semestr 6
Rok 4
/  Semestr 7
Rok 4 / Semestr 8